XX əsrin sonlarında baş vermiş Xocalı soyqırımı Azərbaycan tarixinin ən faciəli hadisələrindən biri olmaqla yanaşı, beynəlxalq humanitar hüququn kobud şəkildə pozulmasının bariz nümunəsidir. 1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə Ermənistan silahlı qüvvələrinin Xocalı şəhərinə hücumu nəticəsində yüzlərlə mülki şəxs qətlə yetirilmiş, şəhər yerlə-yeksan edilmişdir. Rəsmi məlumatlara əsasən, 613 nəfər öldürülmüş, 487 nəfər yaralanmış, 1275 nəfər girov götürülmüşdür. Qətlə yetirilənlər arasında 63 uşaq, 106 qadın və 70 qoca olmuşdur.
Bu hadisənin beynəlxalq aləmdə tanınması məsələsi Azərbaycan Respublikasının xarici siyasətində və diaspor fəaliyyətində prioritet istiqamətlərdən birinə çevrilmişdir.
Xocalı hadisələri beynəlxalq humanitar hüquq normalarının, o cümlədən 1949-cu il Cenevrə konvensiyalarının müddəalarının kobud şəkildə pozulması kimi qiymətləndirilir. Mülki əhalinin hədəfə alınması, girov götürülməsi və işgəncələr beynəlxalq hüquqa əsasən hərbi cinayət və insanlığa qarşı cinayət tərkibi yaradır.
Soyqırımı anlayışı isə 1948-ci il “Soyqırımı cinayətinin qarşısının alınması və cəzalandırılması haqqında” Konvensiyada təsbit edilmişdir. Azərbaycan tərəfi Xocalı hadisələrinin bu Konvensiyada göstərilən meyarlara uyğun olduğunu bildirir və hadisənin soyqırımı kimi tanınmasını tələb edir.
Xocalı soyqırımının tanınması istiqamətində müxtəlif ölkələrin parlamentləri və qanunverici orqanları qərarlar qəbul etmişdir. Pakistan, Meksika, Kolumbiya, Cexiya, Bosniya və Herseqovina, Sudan və digərləri dövlətlərin qanunverici qurumları Xocalı hadisələrini soyqırımı və ya kütləvi qırğın kimi tanımışdır.
Bundan əlavə, ABŞ-ın bir sıra ştatlarının qanunverici orqanları da Xocalı faciəsini rəsmi sənədlərlə tanımışdır. Bu qərarlar hadisənin beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən diqqət mərkəzinə gətirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Xocalı həqiqətlərinin dünyaya çatdırılmasında “Justice for Khojaly” (“Xocalıya ədalət”) beynəlxalq kampaniyası xüsusi rol oynamışdır. 2008-ci ildə başladılan bu təşəbbüs çərçivəsində müxtəlif ölkələrdə: beynəlxalq konfranslar, foto və sənədli film sərgiləri, anım mərasimləri, petisiyalar və maarifləndirmə tədbirləri təşkil olunmuşdur.
Kampaniyanın əsas məqsədi Xocalı hadisələri haqqında obyektiv məlumatın yayılması və faciənin soyqırımı kimi tanınmasına nail olmaqdır.
Azərbaycan diaspor təşkilatları və diplomatik nümayəndəlikləri Xocalı soyqırımının tanıdılması istiqamətində sistemli fəaliyyət göstərirlər. Xarici ölkələrdə hər il fevral ayında anım tədbirləri keçirilir, yerli parlament üzvləri və ictimai xadimlərlə görüşlər təşkil olunur.
Beynəlxalq mediada məqalələrin dərc edilməsi, sənədli filmlərin nümayişi və sosial media kampaniyaları informasiya mübarizəsinin mühüm alətlərinə çevrilmişdir.
Bu fəaliyyətlər nəticəsində Xocalı faciəsi bir çox ölkələrdə insan hüquqlarının pozulması faktı kimi tanınmış və müzakirə mövzusu olmuşdur.
Beynəlxalq miqyasda soyqırımı anlayışının hüquqi tanınması mürəkkəb və siyasi prosesdir. Xocalı soyqırımının beynəlxalq təşkilatlar səviyyəsində tam hüquqi qiymət alması üçün:
tarixi faktların sistemli şəkildə araşdırılması,
beynəlxalq hüquq müstəvisində sənədləşdirmə işlərinin gücləndirilməsi,
akademik tədqiqatların artırılması,
beynəlxalq məhkəmə instansiyalarında hüquqi təşəbbüslərin irəli sürülməsi vacibdir.
Xocalı soyqırımının beynəlxalq aləmdə tanınması tarixi ədalətin bərpası və qurbanların xatirəsinin anılması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu proses yalnız siyasi deyil, həm də mənəvi və hüquqi məsələdir.
Hadisənin dünya ictimaiyyəti tərəfindən obyektiv qiymətləndirilməsi gələcəkdə belə faciələrin qarşısının alınmasına, beynəlxalq humanitar hüququn aliliyinin qorunmasına və insan hüquqlarının müdafiəsinə xidmət edir.
Mətanət Cəfərova,
Yeni Azərbaycan Partiyası, məsləhətçi
