XX əsrin əvvəllərindən başlayaraq Cənubi Qafqaz regionu mürəkkəb siyasi proseslər, müharibələr və etnik toqquşmalarla yadda qalmışdır. Bu dövrdə baş verən hadisələr Azərbaycan xalqının kollektiv yaddaşında dərin iz buraxmış, xüsusilə erməni silahlı dəstələrinin və radikal millətçi qruplarının törətdiyi qətliamlar geniş müzakirə mövzusu olmuşdur. “Erməni cinayətlərinin dəhşətli statistikası” ifadəsi məhz bu tarixi hadisələrin miqyasını və nəticələrini ifadə etmək üçün işlədilir.1918-ci ilin mart ayında Bakı və ətraf bölgələrdə baş verən qırğınlar tarixə Mart soyqırımı kimi düşmüşdür. Müxtəlif mənbələrə görə, həmin günlərdə minlərlə azərbaycanlı mülki şəxs qətlə yetirilmişdir. Hadisələr təkcə paytaxtla məhdudlaşmamış, Şamaxı, Quba və Lənkəran kimi bölgələrdə də kütləvi zorakılıqlar qeydə alınmışdır. Xüsusilə Şamaxıda yüzlərlə kəndin dağıdıldığı, minlərlə sakinin öldürüldüyü barədə arxiv sənədlərində məlumatlar mövcuddur.
Qubada aşkar edilən kütləvi məzarlıq isə hadisələrin miqyasını sübut edən mühüm faktlardan biri hesab edilir.Sonrakı onilliklərdə də bölgədə gərginlik davam etmişdir. XX əsrin sonlarında Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi yenidən alovlanmış, nəticədə Dağlıq Qarabağ və ətraf rayonlarda genişmiqyaslı hərbi əməliyyatlar aparılmışdır. 1992-ci ilin fevralında Xocalı şəhərində baş verən faciə Azərbaycan tarixinin ən qanlı səhifələrindən biri kimi qiymətləndirilir. Rəsmi məlumatlara görə, 613 nəfər, o cümlədən qadınlar, uşaqlar və qocalar qətlə yetirilmişdir. Yüzlərlə insan yaralanmış, minlərlə sakin isə girov götürülmüş və ya itkin düşmüşdür. Xocalı hadisəsi bir sıra ölkələr və beynəlxalq təşkilatlar tərəfindən insanlığa qarşı cinayət kimi tanınmışdır.Statistik göstəricilər təkcə insan itkiləri ilə məhdudlaşmır.
Münaqişə nəticəsində yüz minlərlə azərbaycanlı öz doğma yurd-yuvasından didərgin düşmüşdür. Qaçqın və məcburi köçkünlərin sayı 1990-cı illərin ortalarında bir milyona yaxınlaşmışdır. İşğal dövründə yüzlərlə yaşayış məntəqəsi, tarixi abidə, məktəb və xəstəxana dağıdılmışdır. Maddi ziyanın milyardlarla dollar olduğu bildirilir.Bununla yanaşı, beynəlxalq hüquq müstəvisində də müzakirələr aparılmışdır. Birləşmiş Millətlər Təşkilatı Təhlükəsizlik Şurası 1993-cü ildə münaqişə ilə bağlı dörd qətnamə qəbul edərək işğal olunmuş ərazilərdən qoşunların çıxarılmasını tələb etmişdir. Lakin uzun illər ərzində bu qətnamələr icra olunmamışdır. Bu fakt da Azərbaycan ictimaiyyətində ədalətin bərpa olunmaması ilə bağlı narahatlıqları artırmışdır.2020-ci ildə baş vermiş 44 günlük Vətən müharibəsi regionda yeni reallıq yaratdı. Azərbaycan Ordusunun hərbi əməliyyatları nəticəsində bir sıra ərazilər geri qaytarıldı və üçtərəfli bəyanat imzalandı. Bununla belə, münaqişənin humanitar nəticələri – mina təhlükəsi, itkin düşmüş şəxslərin taleyi və dağıdılmış infrastruktur – hələ də aktual olaraq qalır.Erməni cinayətlərinin statistikası mövzusu yalnız rəqəmlər toplusu deyil, həm də insan talelərinin faciəvi hekayəsidir. Hər bir rəqəmin arxasında yarımçıq qalmış həyat, dağıdılmış ailə və itirilmiş gələcək dayanır. Tarixi hadisələrin obyektiv araşdırılması, arxiv materiallarının öyrənilməsi və beynəlxalq hüquqi qiymətin verilməsi regionda davamlı sülhün təmin olunması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu statistikanın öyrənilməsi həm də gələcək nəsillərin belə faciələrlə üzləşməməsi üçün ibrət dərsi kimi qiymətləndirilməlidir.
Murad Zeynalov,
Yeni Azərbaycan Partiyası,məsləhətçi
