COP çərçivəsində Azərbaycanda iqlim dəyişikliyi problemləri və həlli yolları

İqlim dəyişikliyi planetə, ekosistemə və cəmiyyətə dərin mənada təsir edən bir-biri ilə əlaqəli çoxsaylı problemlər yaradır. Ən aktual problemlərdən biri, ilk növbədə atmosferdə karbon qazı, metan və azot oksidi kimi istixana qazlarının konsentrasiyasının artması ilə əlaqədar qlobal temperaturun yüksəlməsidir. Bu istiləşmə tendensiyası müxtəlif nəticələrə gətirib çıxarır, o cümlədən qasırğalar, istilik dalğaları, quraqlıqlar və daşqınlar kimi tez-tez şiddətli hava hadisələri. Bundan əlavə, iqlim dəyişikliyi ekosistemləri və biomüxtəlifliyi pozaraq növlərin yox olmasına, miqrasiya nümunələrinin dəyişməsinə və yaşayış mühitinin uyğunluğunda dəyişikliklərə səbəb olur. Bu təsirlər qida zəncirləri və ekosistemlər vasitəsilə həm canlı təbiətə, həm də yaşamaq üçün ekosistem xidmətlərindən asılı olan insan populyasiyalarına təsir edir. Həmçinin iqlim dəyişikliyi digər sosial-iqtisadi və ekoloji problemlərlə kəsişir və bərabərsizlikləri gücləndirir.

Qlobal temperatur 1901-ci ildən 2020-ci ilə qədər təxminən 1,98F (1,1C) yüksəldi, lakin iqlim dəyişikliyi temperaturun artımından daha çoxunu nəzərdə tutur. Buraya dəniz səviyyəsinin qalxması, quraqlıq və daşqın kimi hava şəraitinin dəyişməsi və daha çox şey daxildir. Su, enerji, nəqliyyyat, canlı təbiət, kənd təsərrüfatı, ekosistemlər və insan sağlamlığından asılı olduğumuz və dəyər verdiyimiz şeylər dəyişən iqlimin təsirini yaşayır.

İqlim dəyişikliyinin cəmiyyətin müxtəlif sektorlarına təsirləri bir-biri ilə bağlıdır. Quraqlıq qida istehsalına və insan sağlamlığına zərər verə bilər. Daşqınlar xəstəliyin yayılmasına və ekosistemlərə və infrastruktura ziyan vura bilər. İnsan sağlamlığı ilə bağlı problemlər ölümü artıra, qidanın mövcudluğuna təsir edə və işçilərin məhsuldarlığını məhdudlaşdıra bilər. İqlim dəyişikliyinin təsirləri yaşadığımız dünyanın hər tərəfində müşahidə olunur. Bununla belə iqlim dəyişikliyinin təsirləri məhəllələr və ya fərdlər arasında fərqli ola bilər. Uzun müddət davam edən sosial-iqtisadi bərabərsizliklər tez-tez təhlükələrə ən çox məruz qalan və reaksiya vermək üçün ən az resursa malik olan az xidmət edilən qrupları daha həssas edə bilər.

Atmosferdəki karbon qazının miqdarı 1958-ci ildən bəri 25%, Sənaye inqilabından sonra isə təxminən 40% artmışdır.

Azərbaycan da qlobal iqlim dəyişmələrinin təsirindən kənarda qalmamışdır. Son 100 ildə Azərbaycan ərazisində orta illik temperaturlar 0,4-1,3 C-yə qədər artmışdır. Temperatur artımı regionlardan asılı olaraq qeyri-bərabər paylanır. Son 10 illiklərdə ölkə ərazisində kiçik  dağ çaylarında sel və daşqınların sayı artmışdır. Ötən əsrin 90-cı illərində sosial-iqtisadi problemlər üzündən əhalinin Bakı və Abşeron ərazisində cəmləşməsi ekoloji problemləri daha da artırdı.

İqlim dəyişikliyinin qlobal səbəblərindən biri də əhalinin sayındakı artımdır. Nəzərə alsaq  ki, hələ 80-ci illərdə Azərbaycan əhalisi 5 milyon idi və bu gün artıq 10 milyonu keçib, bu, həm də ətraf mühitə olan təsirin iki dəfə artması deməkdir.

İqlim dəyişikliyinə səbəb olan ən böyük problemlərdən biri də avtomobil nəqliyatının sayının artmasıdır. Dünyanın bir çox ölkələri ilə müqayisədə ölkədə atmosferə buraxılan  zərərli qazlar daha çoxluq təşkil edir. Burada yol infrastrukturunun da müəyyən rolu var. Fikrimcə ictimai nəqliyyatda xidmət səviyyəsi yüksəldilsə insanlar şəxsi avtomobillərdən daha az istifadə edəcəklər.

COP çərçivəsində Azərbaycan İstilik Effekti Yaradan Qaz emissiyalarının azalması ilə bağlı kəmiyyət öhdəlikləri götürməməsinə baxmayaraq son illərdə ölkədə bir sıra əhəmiyyətli tədbirlər yerinə yetirilmişdir ki, bunlara az karbonlu, enerji səmərəlilikliyi, bərpa olunan enerji və tullantıların effektiv idarə edilməsi texnologiyalarının təqdim olunması, həmçinin meşə sahələrinin genişləndirilməsi daxildir. Azaldılma ilə bağlı milli təşəbbüslərə əlavə olaraq, Azərbaycan müxtəlif layihələrin həyata keçirilməsi yolu ilə bir sıra beynəlxalq təşkilatlarla uğurlu əməkdaşlıq edir. İqlim dəyişikliyinin azaldılması texnologiyası və bu sahədə potensialın yaradılması ilə bağlı ölkədə 30-dan çox layihə həyata keçirilmişdir.

Məmmədova Günel,
Azərbaycan Dövlət İqtisad Universiteti, 2-ci kurs tələbəsi